एमबीए पदवीधराची २० लाख रुपयांच्या गुंतवणुकीसह ढोबळी मिरचीची capsicum-farming (कॅप्सिकम) शेती; आता वर्षाला २.२५ कोटी रुपयांचा नफा

आशिष बडवे – ऑनलाईन रिपोर्टर

पुणे – capsicum-farming एमबीए पूर्ण केल्यानंतर अनेक विद्यार्थी कॉर्पोरेट नोकऱ्या, स्वतःचे व्यवसाय किंवा करिअरच्या इतर संधींकडे वळतात. पण काहींसाठी मात्र हा मार्ग पूर्णपणे वेगळा असू शकतो. २७ वर्षीय प्रणिता वामन यांच्या बाबतीत, ‘ॲग्रीबिझनेस मॅनेजमेंट’मधील एमबीए ते हाय-टेक ढोबळी मिरचीची शेती असा हा प्रवास राहिला आहे.

‘३०स्टेड्स’ (30Stades) च्या वृत्तानुसार, त्यांचा हा प्रवास अन्न प्रक्रिया क्षेत्रातील इंटर्नशिपपासून सुरू झाला, जिथे त्यांनी आधुनिक शेतीमधील संधींचा शोध घेण्यास सुरुवात केली. २०२० मध्ये एका एकर पॉलीहाऊस शेतीपासून सुरू झालेला हा उपक्रम आता २५ एकरांच्या शेती व्यवसायात विस्तारला आहे. वामन यांच्या मते, यातून वर्षाला ४ कोटी रुपयांची उलाढाल होते. capsicum-farming

एमबीए ते शेती

वामन या महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील कळवाडी गावच्या रहिवासी असून त्या एका शेतकरी कुटुंबात वाढल्या आहेत. त्यांचे वडील शिक्षक होते, परंतु स्वेच्छानिवृत्ती घेतल्यानंतरही ते फळे आणि भाजीपाल्याच्या शेतीत सक्रिय राहिले.

त्यांनी २०१९ मध्ये टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेस, पुणे येथून ‘ॲग्रीबिझनेस मॅनेजमेंट’मध्ये एमबीए पूर्ण केले. त्यानंतर लगेचच त्यांनी एका अन्न प्रक्रिया कंपनीत इंटर्नशिप केली.

या अनुभवामुळे वामन यांना हाय-टेक शेती, विशेषतः पॉलीहाऊस शेतीचा विचार करण्याची प्रेरणा मिळाली. नियंत्रित वातावरणामुळे शेतकऱ्यांना पिकांच्या वाढीसाठी आवश्यक परिस्थितीचे व्यवस्थापन करणे, तसेच पिकांचे उत्पादन आणि गुणवत्ता सुधारणे शक्य होते. तसेच, प्रतिकूल हवामानापासून पिकांचे संरक्षण करता येते; त्यामुळे बदलत्या हवामानाच्या काळात ही एक योग्य पद्धत ठरते.

वामन म्हणाल्या, “आपल्याला हवामानातील तीव्र बदलांचा सामना करावा लागत आहे. आज, सातत्याने चांगला नफा मिळवण्यासाठी हाय-टेक शेती हाच एकमेव उपाय आहे आणि ती फायदेशीरही आहे.” capsicum-farming

पुढचा प्रश्न होता की कोणते पीक घ्यायचे. वामन यांनी लेट्युस आणि ब्रोकोलीसह अनेक भाज्यांचा विचार केला, पण अखेरीस ढोबळी मिरचीची (कॅप्सिकम) निवड केली; कारण त्यांना या पिकाची मागणी स्थिर असल्याचे दिसून आले.

वामन यांनी स्पष्ट केले, “मी लेट्युस, ब्रोकोली आणि इतर विदेशी (एक्झॉटिक) भाज्यांचा विचार केला होता. परंतु ढोबळी मिरचीला (ज्याला ‘बेल पेपर्स’ किंवा ‘स्वीट पेपर्स’ असेही म्हणतात) वर्षभर सातत्याने मागणी असते.”

ढोबळी मिरचीची विक्री शहरी बाजारपेठांमध्ये केली जाते आणि हॉटेल्स, रेस्टॉरंट्स व खाद्यपदार्थांच्या व्यवसायांमध्ये तिचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. विशेषतः लाल आणि पिवळ्या रंगाच्या सिमला मिरचीला हिरव्या मिरचीपेक्षा अधिक भाव मिळतो. या पिकाला आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतही मोठी मागणी आहे. capsicum-farming

मार्च २०२० मध्ये, वामन यांनी ५०% सरकारी अनुदानाचा लाभ घेत २० लाख रुपयांची गुंतवणूक केली आणि एका एकर क्षेत्रात पॉलीहाऊसमध्ये सिमला मिरचीची लागवड सुरू केली. त्यांनी केव्हीके (KVK) बारामती येथून आणलेली १२,००० रोपे लावली. हे पीक जून-जुलैमध्ये तयार झाले, परंतु पहिल्याच काढणीच्या वेळी कोविड-१९ मुळे लॉकडाऊन लागू झाल्याने बाजारपेठा विस्कळीत झाल्या.

व्यावसायिक शेतीमध्ये नवीन असल्याने, खरेदीदार शोधणे हे एक मोठे आव्हान होते. वामन यांनी कबूल केले की, “सुरुवातीच्या काळात मला माझा माल कुठे विकावा, याची कल्पना नव्हती.”

त्यांनी भाज्यांचे घाऊक खरेदीदार शोधण्यासाठी ऑनलाइन प्रयत्न सुरू केले आणि नाशिकपासून मुंबईपर्यंतच्या व्यापाऱ्यांशी संपर्क साधला. वामन सांगतात, “अखेरीस, मला एक खरेदीदार मिळाला जो सिमला मिरची विकत घेण्यास तयार होता; कारण लॉकडाऊनमुळे अनेक शेतकऱ्यांनी लागवड थांबवली होती.”

त्यांच्या पहिल्या हंगामात लाल, पिवळ्या आणि हिरव्या सिमला मिरचीचे एकूण ४० टन उत्पादन झाले. ८० रुपये प्रति किलो दराने विक्री केल्यामुळे त्यांना ३२ लाख रुपयांची उलाढाल मिळाली. २० लाख रुपयांची गुंतवणूक वसूल केल्यानंतर, वामन यांनी २०२१ पर्यंत आपला व्यवसाय २५ एकरांपर्यंत वाढवला. यामध्ये सहा एकर पॉलीहाऊस आणि १९ एकर शेड-नेट क्षेत्राचा समावेश होता, जिथे वेगवेगळ्या दराने आणि उत्पादनासह शेती केली जाते.

पॉलीहाऊसमध्ये प्रति एकर वार्षिक ३०-३२ टन उत्पादन मिळते, तर शेड-नेटमध्ये हे प्रमाण २२-२४ टन असते. वामन यांच्या अंदाजानुसार, पॉलीहाऊसमध्ये प्रति एकर ३० लाख रुपयांची उलाढाल होते आणि ८-१० लाख रुपये खर्च येतो. २५ एकरांच्या एकूण क्षेत्रातून त्यांना वार्षिक ४ कोटी रुपयांची उलाढाल आणि सुमारे २.२५ कोटी रुपयांचा नफा मिळतो. capsicum-farming

सिमला मिरचीची लागवड हा व्यवसायाचा केवळ एक भाग आहे; हे पीक लवकर खराब होणारे असल्याने त्याची वेळेवर विक्री होणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. वामन जयपूर, नाशिक, दादर आणि इतर बाजारपेठांमधील घाऊक विक्रेत्यांना थेट माल पुरवतात. अग्रिम (आधीच घेतलेल्या) ऑर्डर्स आणि सकाळीच दर निश्चित करण्याच्या पद्धतीचा अवलंब करत, त्यांनी शेतकऱ्यांना विक्रीचे जाळे आधीच उभारण्याचा सल्ला दिला; तसेच त्या संरक्षित शेतीबाबत मोफत मार्गदर्शनही करतात.

एका एकरावरील ढोबळी मिरचीच्या (कॅप्सिकम) लागवडीपासून सुरू झालेला हा प्रवास आता पॉलिहाउसेस आणि शेड-नेट्सचा समावेश असलेल्या २५ एकरांच्या मोठ्या व्यवसायात विस्तारला आहे. पहिल्याच वर्षात सुरुवातीची गुंतवणूक वसूल केल्यानंतर, वामन यांनी आपल्या शेतीचा विस्तार करणे आणि घाऊक विक्रेत्यांशी थेट संपर्क प्रस्थापित करणे सुरूच ठेवले. capsicum-farming