पणजी : ज्येष्ठ अभिनेते पद्मश्री नाना पाटेकर यांच्या निधनानंतर Heart Attack आणि Cardiac Arrest यातील फरक पुन्हा चर्चेत आला आहे. दोन्ही गंभीर वैद्यकीय स्थिती असल्या तरी त्यांची कारणे आणि लक्षणे वेगळी आहेत. Heart Attack हा हृदयाकडे जाणारा रक्तप्रवाह अडकल्याने होतो, तर Cardiac Arrest मध्ये हृदयाची विद्युत क्रिया बिघडल्याने हृदयाची पंपिंग अचानक थांबते. अशा वेळी अचानक बेशुद्ध पडणे, सामान्य श्वास न घेणे यांसारखी चिन्हे ओळखून तातडीने CPR आणि AED वापरणे जीव वाचवण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते.
ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या अकाली निधनाची बातमी प्रत्येक सिनेरसिकासाठी मन हेलावून टाकणारी आहे. त्यांच्या निधनाची बातमी समोर आल्यानंतर हृदयविकाराच्या दोन वेगवेगळ्या स्थितींबद्दलची चर्चा पुन्हा एकदा सुरू झाली आहे. अहवालानुसार, गोव्यातील राहत्या स्थानी ते बेशुद्ध अवस्थेत आढळले आणि रुग्णालयात नेल्यानंतर डॉक्टरांनी ४५ मिनिटे सीपीआर (CPR) देऊन त्यांना वाचवण्याचा प्रयत्न केला, परंतु तीव्र ‘कार्डियाक अरेस्ट’मुळे त्यांची प्राणज्योत मालवली. सामान्यतः लोक ‘हार्ट अटॅक’ (Heart Attack) आणि ‘कार्डियाक अरेस्ट’ (Cardiac Arrest) या दोन्ही गोष्टींना एकच समजतात, परंतु वैद्यकीयदृष्ट्या या दोन्ही अतिशय भिन्न स्थिती आहेत. डॉक्टरांच्या मते या दोन्ही आजारांमधील सूक्ष्म फरक ओळखणे आणि आणीबाणीच्या वेळी योग्य पावले उचलणे जीवन वाचवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. चला तर मग जाणून घेऊयात, हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्ट यांमधील नेमका फरक कोणता आणि या अचानक उद्भवणाऱ्या संकटातून स्वतःचे व इतरांचे संरक्षण करण्यासाठी कोणते उपाय केले पाहिजेत. (फोटो सौजन्य : iamnanapatekar, indiaforums)
हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्ट मधील मुख्य फरक
हार्ट अटॅक ही मुख्यत्वे हृदयाच्या रक्तपुरवठ्याशी (Circulation Problem) संबंधित समस्या आहे. जेव्हा रक्ताची गाठ झाल्यामुळे हृदयाच्या स्नायूंना होणारा रक्तप्रवाह अचानक अडवतो, तेव्हा हार्ट अटॅक येतो. याउलट, कार्डियाक अरेस्ट ही हृदयाच्या इलेक्ट्रिकल सिस्टीममधील बिघाडामुळे उद्भवणारी स्थिती आहे. यात हृदयाचे ठोके अचानक बंद पडतात आणि हृदय शरीराला रक्त पुरवणे पूर्णपणे थांबवते. हार्ट अटॅकमुळे कार्डियाक अरेस्ट येऊ शकतो, परंतु हे दोन्ही शब्द एकाच अर्थाने वापरणे वैद्यकीयदृष्ट्या चुकीचे आहे.Cardiac Arrest
Cardiac Arrest कार्डियाक अरेस्टची अचानक दिसणारी लक्षणे
कार्डियाक अरेस्ट अतिशय अचानक येतो आणि रुग्णाला किंवा आसपासच्या लोकांना विचार करण्यासाठी अजिबात वेळ देत नाही. यात व्यक्ती अचानक खाली कोसळते, पूर्णपणे बेशुद्ध होते आणि तिचे श्वासोच्छवास बंद होतात. कधीकधी कार्डियाक अरेस्ट येण्यापूर्वी छातीत अस्वस्थता, चक्कर येणे, धाप लागणे किंवा छातीत धडधड होणे यांसारखी लक्षणे काही सेकंद आधी दिसू शकतात. अशा वेळी रुग्णाचा विचित्र किंवा अस्वाभाविक श्वास चालू असल्यास त्याला सामान्य श्वास समजण्याची चूक करू नये.Cardiac Arrest
हार्ट अटॅकची लक्षणे ओळखणे
चित्रपटांमध्ये दाखवल्याप्रमाणे हार्ट अटॅकमध्ये नेहमीच छातीत तीव्र वेदना होऊन माणूस छाती पकडून पडतोच असे नाही. वास्तववादी लक्षणे खूप वेगळी असू शकतात. यात छातीच्या मध्यभागी किंवा डाव्या बाजूला जडपणा, दाब, पिळल्यासारखी वेदना होणे आणि ही वेदना हात, खांदा, मान, पाठीत किंवा जबड्यात पसरणे अशी लक्षणे दिसतात. याशिवाय अचानक थंड घाम येणे, मळमळणे, अत्यंत अशक्तपणा वाटणे आणि चक्कर येणे हीदेखील हार्ट अटॅकची मुख्य लक्षणे आहेत.
तंदुरुस्त व्यक्तीलाही धोका Cardiac Arrest
अनेक लोकांचा असा गैरसमज असतो की खूप जास्त शारीरिक श्रम केल्यावर किंवा प्रचंड मानसिक ताण आल्यावरच हार्ट अटॅक येतो. परंतु, हार्ट अटॅक माणूस विश्रांती घेत असताना किंवा गाढ झोपेत असतानासुद्धा येऊ शकतो. तसेच, एखादी व्यक्ती शारीरिकदृष्ट्या अतिशय फिट दिसते किंवा नियमित व्यायाम करते म्हणजे तिला हृदयविकाराचा धोका मुळीच नाही असे समजणे चुकीचे आहे. विशेषतः वयोवृद्ध व्यक्ती आणि मधुमेहाच्या रुग्णांमध्ये हार्ट अटॅकची लक्षणे खूप अस्पष्ट असू शकतात.
आणीबाणीच्या वेळी करायचे त्वरित उपाय आणि बचाव Cardiac Arrest
जर एखाद्या व्यक्तीला हार्ट अटॅकची लक्षणे दिसू लागली, तर तिने कोणतीही वाट न पाहता तात्काळ शांतपणे बसावे किंवा झोपावे आणि स्वतः गाडी न चालवता वैद्यकीय मदत बोलवावी. रुग्ण बेशुद्ध झाल्यास तात्काळ ‘सीपीआर’ (CPR – छातीवर दाब देणे) सुरू करावा आणि उपलब्ध असल्यास ‘AED’ (डीफिब्रिलेटर) मशीनचा वापर करावा. हृदयविकारापासून बचाव करण्यासाठी दररोज व्यायाम करणे, वजन नियंत्रणात ठेवणे, तंबाखू व दारूचे सेवन पूर्णपणे बंद करणे, रक्तदा, कोलेस्टेरॉल व साखर नियंत्रणात ठेवणे आणि संतुलित आहार घेणे या ५ मुख्य उपायांचा अवलंब करावा.Cardiac Arrest
हार्ट अटॅक आणि कार्डियाक अरेस्ट या दोन्ही अतिशय गंभीर वैद्यकीय परिस्थिती आहेत, ज्यांच्यात योग्य वेळी घेतलेला निर्णय एखाद्या व्यक्तीचे प्राण वाचवू शकतो. छातीतील जडपणा, घाम येणे किंवा अस्वस्थता यांसारख्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष न करता तात्काळ वैद्यकीय मदत घेणे गरजेचे आहे. ज्या लोकांच्या कुटुंबात हृदयविकाराचा इतिहास आहे, त्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने वेळेवर आरोग्य तपासणी करून घेतली पाहिजे. रोजच्या जीवनशैलीत योग्य बदल करून आणि आणीबाणीच्या वेळी सीपीआरसारख्या प्राथमिक उपचारांची माहिती ठेवून आपण हृदयविकाराच्या या गंभीर धोक्यांपासून स्वतःचा व आपल्या प्रियजनांचा जीव वाचवू शकतो.Cardiac Arrest
टीप : हा लेख सामान्य माहितीवर आधारित असून कोणत्याही वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय मानू नये. यात दिलेल्या कोणत्याही उपचार व माहितीसाठी super bharat newspaper जबाबदार नाही. आरोग्यासंबधीत कोणताही उपाय किंवा उपचार करण्याआधी डॉक्टर किंवा तज्ज्ञांचा सल्ला जरूर घ्या.Cardiac Arrest
SUPER BHARAT
